พระภูริทัต ผู้บำเพ็ญศีลบารมี (ภูริทัตชาดก)

ณ กรุงพาราณสี มีพระราชาผู้ครองเมืองพระนามว่า พระเจ้าพรหมทัต ในคืนหนึ่งพระองค์ทรงพระสุบินไปว่าพระโอรสของพระองค์ได้ลอบปลงพระชนม์เพื่อแย่งชิงพระราชสมบัติ เช้าวันรุ่งขึ้นพระองค์ทรงมีรับสั่งให้พระโอรสออกไปให้ห่างไกลจากเมืองพาราณสีแห่งนี้จนกว่าพระองค์จะทรงสิ้นพระชนม์ พระโอรสจึงจะสามารถกลับมาสืบทอดราชสมบัติต่อจากพระองค์ได้ ด้วยเกรงว่าเหตุการณ์จะเป็นไปดังที่ทรงเกิดนิมิตในพระสุบินของพระองค์ ฝ่ายพระโอรสผู้ซึ่งดำรงตำแหน่งอุปราชาอยู่ ณ บัดนี้ ไม่เข้าใจในพระบิดา แต่ก็ยินดีทำตามพระประสงค์ของบิดา จึงทรงเดินทางไปบวชอยู่ ณ บริเวณแม่น้ำยุมนา ขณะนั้นมีนางนาคตนหนึ่งเดินทางท่องเที่ยวมาตามริมน้ำอย่างว้าเหว่ เนื่องจากสามีของนางเพิ่งตายไป ทำให้นางต้องอยู่อย่างโดดเดี่ยวมิอาจทนอยู่ในบาดาลได้ จนมาเห็นศาลาซึ่งเป็นที่พักของพระโอรสจึงแอบดู ก็พบพระโอรสรูปงามซึ่งบัดนี้ได้เป็นนักบวชพำนักอยู่ ณ ที่แห่งนี้ นางนาคจึงคิดลองใจโดยจัดตกแต่งประดับประดาด้วยดอกไม้หอมนานาชนิด พร้อมของทิพย์สวยงามต่างๆ จากเมืองนาคในศาลาแห่งนี้ ด้วยความอยากรู้ว่านักบวชผู้นี้เคร่งครัดศรัทธาในศาสนาจริงหรือไม่ เมื่อพระโอรสกลับมายังศาลาก็ได้กลิ่นหอมตลบอบอวลจากดอกไม้นานาพันธุ์ ครั้นเข้าไปยังศาลาที่พักก็เกิดความประหลาดใจนอกจากประดับประดาด้วยดอกไม้หอมนานาพันธุ์แล้ว ที่นอนยังถูกจัดเป็นระเบียบสวยงาม พระองค์ก็ทรงบรรทมอย่างสบายตลอดคืนจนรุ่งเช้าจึงเดินออกจากศาลาไปยังป่าเพื่อธุดงค์ ฝ่ายนางนาคเมื่อเห็นพระโอรสเสด็จออกไปจึงแอบเข้าไปดูในศาลา พบว่าที่นอนนั้นไม่ได้เรียบเฉกเช่นเมื่อคืนที่ตนแอบจัดไว้ จึงรู้ว่านักบวชผู้นี้ก็ยังคงมีกิเลส มิได้บวชเพราะความศรัทธาอย่างแท้จริง หลังจากนั้นเป็นต้นมาก็ยังคงจัดแจงที่นอนในศาลาเหมือนเช่นเคย ฝ่ายพระโอรสเริ่มสงสัยว่าทำไมที่นอนตนในศาลาแห่งนี้จึงเรียบเป็นระเบียบทุกคืน คราวนี้จึงทรงแกล้งเดินออกจากศาลาไปเช่นทุกวัน แต่แอบดูอยู่แถวศาลานั่นเอง สักพักก็เห็นนางนาคตนหนึ่งเดินเข้าไปยังศาลาที่พักแล้วจัดเตรียมที่นอนให้อีกเช่นเคย จึงทรงปรากฏตัวขึ้นทำให้นางนาคนั้นตกใจเป็นอันมากที่โดนจับได้ ฝ่ายพระโอรสตั้งแต่ทรงเข้ามาเป็นนักบวช ณ ที่แห่งนี้ ก็ยังไม่เคยพบกับสตรีใดๆ เมื่อเห็นนางนาคผู้เลอโฉมก็เกิดหลงรัก จึงถามไถ่ว่านางเป็นใครมาจากไหนและเข้ามาที่นี่ทำไมกัน ฝ่ายนาคก็เขินอายแล้วว่า นางนั้นเป็นนาคชื่อว่า มาณวิกา สามีนางเพิ่งตาย นางต้องอยู่อย่างโดดเดี่ยวเพียงลำพังด้วยความเหงานางจึงต้องออกมาท่องเที่ยว ด้วยความต้องตาต้องใจในความงามของนางมาณวิกา พระโอรสจึงบอกให้นางมาอยู่กับตน จากนั้นทั้งสองก็ได้สมสู่กันระหว่างมนุษย์และนาค ไม่นานนางมาณวิกาก็ได้ตั้งครรภ์และประสูติพระโอรสชื่อ สาครพรหมทัต และพระธิดาชื่อ สมุทรราชา ครั้นต่อมาพระเจ้าพรหมทัตเสด็จสวรรคต เหล่าเสนาอำมาตย์ไม่มีผู้ใดทราบที่อยู่ของพระโอรส แต่มีพรานป่าผู้หนึ่งทราบและได้แจ้งข่าวมายังเมืองพาราณสี จึงได้ไปเชิญเสด็จพระโอรสกลับมายังกรุงพารณสีขึ้นครองราชย์ต่อจากพระบิดา พระโอรสจึงชวนนางมาณวิกากลับไปอยู่ด้วยกัน แต่นางทูลว่านางนั้นเป็นนาค เกิดบันดาลโทสะกับผู้คนได้ง่าย เพียงนางแค่ถลึงตาจ้องผู้ใดผู้นั้นก็จะมอดไหม้เป็นจุนไป จึงบอกให้พระโอรสเสด็จกลับเมืองไปพร้อมโอรสและธิดา ส่วนนางนั้นจะกลับไปอยู่ที่เมืองนาคเช่นเดิม ต่อมาขณะโอรสและธิดาเล่นน้ำอยู่เห็นเต่าตัวหนึ่งกระโดดลงในน้ำก็ตกใจกลัวไปบอกพระบิดา พระบิดาจึงสั่งให้จับเต่านั้นทิ้งลงในน้ำวนแห่งแม่น้ำยุมนา เมื่อเต่าลงไปถึงยังบาดาลลึกถูกจับตัวได้ก็รู้ว่าเป็นเมืองนาค จึงออกอุบายแก่เหล่านาคว่าตนเป็นทูตของพระราชาเมืองพาราณสี ทรงให้ตนมาเข้าเฝ้าท้าวธตรฐเพื่อเจรจาเป็นมิตรไมตรีซึ่งกันและกัน โดยการพระราชทานพระธิดาให้เป็นชายาของท้าวธตรฐ ฝ่ายท้าวธตรฐได้ฟังดังนั้นก็ตกลง สั่งให้นาค 4 ตนเป็นทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการต่างๆ และขอรับพระธิดากลับมายังเมืองบาดาลของตน พระราชารู้สึกแปลกพระทัยที่นาคนั้นคิดจะมาสู่ขอพระธิดาของพระองค์ จึงบอกแก่นาคทั้งสี่ไปว่าพระองค์ไม่คิดที่จะยกพระธิดาให้แก่นาค เพราะนาคกับมนุษย์นั้นต่างเผ่าพันธุ์กัน เมื่อเหล่านาคกลับไปทูลท้าวพระธตรฐ ท้าวธตรฐโกรธมากที่พระราชาแห่งเมืองพาราณสีดูหมิ่นเผ่าพันธุ์นาคว่าไม่คู่ควรกับพระธิดา จึงสั่งให้ฝูงนาคขึ้นไปยังเมืองพาราณสีแสดงอิทธิฤทธิ์ต่างๆ ให้เห็นว่าถ้าคิดจะเป็นศัตรูกับตนแล้วจะเป็นอย่างไร แต่มิได้ทำร้ายผู้คนเพียงแค่ขู่เท่านั้น ชาวเมืองต่างเกรงกลัวนาคเป็นอย่างมาก จนในที่สุดพระราชาจำต้องส่งพระธิดาสมุทรชาไปเป็นชายาของท้าวธตรฐ ท้าวธตรฐได้แปลงกายเป็นมนุษย์พร้อมสั่งให้นาคทุกตนแปลงกายเป็นมนุษย์ด้วยทั้งหมด นางสมุทรชานั้นก็ได้อยู่อย่างสุขสบายยังบาดาลแห่งนี้โดยไม่รู้เลยว่าคือเมืองของนาค จนนางตั้งครรภ์มีโอรสถึง 4 พระองค์ ชื่อ สุทัศนะ ทัตตตะ สุโภคะ และอริฏฐะ ต่อมาอริฏฐะได้ยินมาว่าแม่ของตนนั้นไม่ใช่นาคจึงลองแปลงกายเป็นนาคขณะกำลังดื่มน้ำนมจากอกนางสมุทรชา เมื่อเห็นนางสมุทรชาตกพระทัยมาก ด้วยความตกใจเล็บของนางได้ไปข่วนโดนนัยน์ตาของลูกน้อยเข้าทำให้อริฏฐะตาต้องตาบอดได้หนึ่งข้าง และนางจึงได้รู้ว่าที่ที่ตนอยู่นี้คือเมืองของนาค เมื่อพระโอรสทั้งสี่พระองค์เติบโตขึ้นเป็นหนุ่ม ท้าวธตรฐก็ได้ทรงแบ่งมอบราชสมบัติให้แก่ลูกๆ ทั้งสี่ โดยทัตตะโอรสองค์ที่สอง มีปัญญาเฉลียวฉลาด ได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ปรีชาสามารถ จึงขนานนามว่า ภูริทัตต์ วันหนึ่งภูริทัตต์ได้ขอออนุญาตบิดาตนไปรักษาอุโบสถศีลเพื่อตนจะได้ไปเกิดในเทวโลกตามที่ตนตั้งใจไว้ ท้าวธตรฐก็ทรงอนุญาตแต่มิให้ออกนอกเขตเมืองเพราะเกรงจะได้รับอันตราย จากนั้นภูริทัตต์จึงได้ไปรักษาอุโบสถศีลตรงจอมปลวกใกล้ต้นไทรแห่งริมน้ำยุมนา และได้อธิษฐานจิตว่าตนจะรักษาศีลให้บริสุทธิ์ พร้อมยอมสละทุกอย่างแม้แต่อวัยวะในร่างกายตน ในวันหนึ่งภูริทัตต์ได้พบพรานผู้หนึ่งนาม เนสาท ผู้มีใจชั่วที่มาออกล่าสัตว์พร้อมลูกชายผู้หนึ่ง ภูริทัตต์เกรงว่าพรานผู้นี้จะเป็นอันตรายแก่ตน จึงบอกให้พรานเนสาทและลูกชายของเขาไปอยู่ที่เมืองนาคซึ่งเป็นเมืองของตนเพื่อความเป็นอยู่ที่สุขสบายของทั้งสอง ฝ่ายพรานจึงตอบตกลงเพราะคิดว่าตนมีแต่ได้กับได้ แต่เมื่ออยู่ที่เมืองนาคได้ไม่นานพรานเนสาทก็เกิดอยากกลับขึ้นไปที่เมืองมนุษย์โดยอ้างว่าอยากกลับไปหาญาติของตนและจะออกบวชรักษาศีลอย่างภูริทัตต์บ้าง ภูริทัตต์นั้นรู้อยู่เต็มอกว่าพรานผู้นี้ไม่ได้คิดจะทำอย่างที่พูดจริงๆ แต่ก็ต้องยอมพาทั้งสองกลับขึ้นไปบนเมืองมนุษย์ ทำให้ทั้งสองได้ออกล่าสัตว์อีกเช่นเคย ทางด้านใต้ของมหาสมุทรมีครุฑตนหนึ่งอาศัยอยู่บนต้นงิ้ว ขณะออกจับนาคกินอยู่นั้นหางของนาคเกิดไปพันเข้ากับกิ่งไทรที่ให้ร่มเงาแก่พระฤาษีท้ายศาลาทำให้รากของต้นไทรนั้นติดออกมา เมื่อครุฑสามารถจับนาคกินได้สำเร็จก็เพิ่งสังเกตเห็นว่ามีรากของต้นไทรติดออกมาด้วยก็เกิดสำนึกผิด จึงจำแลงตนเป็นหนุ่มน้อยไปถามพระฤาษีว่ากรรมนั้นจะตกเป็นของใครระหว่างครุฑหรือนาค พระฤาษีจึงตอบแก่ครุฑว่ากรรมไม่ตกอยู่แก่ผู้ใดทั้งสิ้นเพราะทั้งสองต่างมิได้มีเจตนา ครุฑรู้สึกปีติเป็นอย่างยิ่งจึงเปิดเผยตัวตนแก่พระฤาษีแล้วว่าจะสอนมนต์ที่ครุฑใช้จับนาคที่ชื่อ อาลัมพายน์ ให้แก่พระฤาษี ครั้นมีพราหมณ์ผู้หนึ่งที่กำลังคิดจะฆ่าตัวตายเพราะติดหนี้สินมากมาย บังเอิญพบเข้ากับพระฤาษีที่ได้สั่งสอนตนจึงล้มเลิกความคิดฆ่าตัวตายแล้วหันมาปรนนิบัติรับใช้พระฤาษีทำให้พระฤาษีพอใจเป็นอย่างมากถึงขั้นสอนมนต์อาลัมพายน์ให้แก่พราหมณ์ผู้นี้ วันหนึ่งเมื่อพราหมณ์ตั้งตนได้จึงกราบลาพระฤาษี ขณะเดินผ่านลำน้ำแห่งหนึ่งก็ท่องมนต์ที่พระฤาษีสอนตนออกมาทำให้นาคคิดว่าเป็นครุฑพากันวิ่งหนีกลับลงน้ำจนเป็นเหตุให้ลืมแก้วสารพัดนึกไว้บนริมน้ำ ฝ่ายพราหมณ์เห็นก็แอบเก็บดวงแก้วนั้นไว้ เมื่อพรานเนสาทเห็นดวงแก้วที่อยู่ในมือของพราหมณ์ผู้หนึ่งที่กำลังเดินมาจึงเดินเข้าไปขอดวงแก้วนั้นจากพราหมณ์แล้วเสนอข้อแลกเปลี่ยนกับพราหมณ์ พราหมณ์อยากรู้ที่อยู่ของนาคเป็นการแลกเปลี่ยน พรานเนสารทจึงตกลงพาพราหมณ์ผู้นี้ไปยังที่อยู่ของภูริทัตต์ ฝ่ายโสมทัตลูกชายของพรานเนสาทไม่เห็นด้วยกับพ่อของตนจึงแอบหนีไประหว่างทาง และเมื่อพรานเนสาทพาพราหมณ์ที่ตนขอดวงแก้วนั้นมาถึงยังที่ที่ภูริทัตต์รักษาศีลอยู่ก็รู้ว่าตนกำลังจะโดนทำร้าย แต่ก็ไม่กล้าสู้เพราะกลัวศีลของตนจะขาดจึงอยู่นิ่งๆ เมื่อพราหมณ์เห็นดังนั้นก็เข้าไปร่ายมนต์อาลัมพายน์จนภูริทัตต์แทบจะสิ้นใจแต่ก็ยังไม่ยอมตอบโต้ใดๆ สุดท้ายก็จับภูริทัตต์ใส่ลงในย่ามตาข่ายของตน แล้วบังคับให้ภูริทัตต์แสดงอิทธิฤทธิ์ต่างๆ ทั้งทำตนให้เล็กบ้างใหญ่บ้าง เปลี่ยนสีกาย พ่นไฟ พ่นน้ำ ต่างๆ เหล่านี้เพื่อให้ชาวบ้านมาชมการแสดง เมื่อกลุ่มชาวบ้านรู้สึกสงสารให้ข้าวของเงินทองก็ยิ่งทำให้พราหมณ์ผู้โลภนั้นได้ใจพาไปแสดงตามสถานที่ต่างๆ จนมาถึงกรุงพาราณสีแสดงให้แก่พระราชาได้ทอดพระเนตร เมื่อสมุทรชาเมื่อทราบว่าภูริทัตต์หายตัวไป เหล่าพี่น้องของภูริทัตต์จึงออกตามหาโดยสุทัศนะพร้อมด้วยนางอัจจิมุขน้องสาวต่างมารดาไปยังโลกมนุษย์ สุโภคะไปยังป่าหิมพานต์ และอริฏฐะไปยังเทวโลก เมื่อเดินทางไปถึงเมืองพาราณสีทำให้สุทัศนะทราบข่าวนาคที่มาแสดงปาฏิหาริย์ต่างๆ ผู้คนได้ชมจึงตามไปดู เมื่อไปถึงก็เห็นเป็นภูริทัตต์น้องชายของตน ขณะภูริทัตต์เห็นพี่ชายตนก็เลื้อยเข้าไปซบศีรษะสะอื้นอยู่ที่เท้าแล้วจึงเลื้อยกลับเข้าที่คุมขังของตน ส่วนพราหมณ์คิดว่าสุทัศนะนั้นถูกกัดจึงบอกว่าไม่นานแผลที่ถูกกัดก็จะหาย แต่สุทัศนะกลับบอกว่านาคนี้ไม่มีพิษ พราหมณ์จึงคิดว่าสุทัศนะดูหมิ่นตนที่นำนาคไม่มีพิษมาแสดง แล้วสุทัศนะจึงออกอุบายให้พราหมณ์นำนาคมาสู้กับเขียด โดยอ้างว่าเขียดของตนนั้นมีพิษมากกว่านาคของพราหมณ์ ฝ่ายพราหมณ์ตกลงแต่มีข้อแม้ว่าต้องมีเดิมพันตนจึงจะยอมแข่ง ฝ่ายสุทัศนะจึงให้พระราชาแห่งเมืองพาราณสีเป็นผู้ประกันให้แก่ตนโดยจะชมการต่อสู้ของนาคและเขียดเป็นการตอบแทน สุทัศนะจึงให้นางอัจจิมุขคายพิษลงบนฝ่ามือ 3 หยด แล้วว่าพิษของเขียดน้อยนี้แรง เพราะนางเป็นธิดาของนาค โดยสุทัศนะทูลให้ขุดบ่อ 3 บ่อ โดยบ่อแรกจะใส่ยาพิษลงไป บ่อที่สองใส่โคมัย และบ่อที่สามใส่ยาทิพย์ แล้วจึงใส่ยาพิษลงในบ่อแรก ทำให้เกิดไฟลุกลามไปติดอีกทั้งสองบ่อ ฝ่ายพราหมณ์ก็ถูกไอพิษจนผิวลองกลายเป็นโรคเรื้อนด่างไปทั้งตัว จึงยอมปล่อยภูริทัตต์ให้เป็นอิสระ พระราชาจึงตรัสถามความเป็นมาเป็นไปของภูริทัตต์ที่มาอยู่กับพราหมณ์ใจโหดเหี้ยมผู้นี้ ภูติทัตต์จึงตอบว่าตนนั้นหวังจะรักษาศีลของตนให้บริสุทธิ์จึงไม่โต้ตอบใดๆ แก่พราหมณ์แล้วจึงลากลับไปเมืองนาค พระราชาก็ดีพระทัยเพราะภูริทัตต์นั้นเป็นโอรสแห่งน้องสาวตนที่บิดายกให้แก่ราชานาค จึงเล่าว่าที่ตนมาเป็นพระราชาแทนพระบิดา เพราะเมื่อได้ยกนางสมุทรชาให้แก่ราชาแห่งนาคแล้ว ก็ทรงเสียพระทัยได้สละราชบัลลังก์แล้วออกบวช ฝ่ายพรานเนสาทนั้นสูญเสียทุกๆ สิ่งในชีวิตของตนไป ได้เดินทางพเนจรไปเรื่อยๆ เมื่อได้ข่าวพราหมณ์ได้กลายเป็นโรคเรื้อนเพราะพิษนาคก็รู้สึกกลัวสำนึกผิดจึงไปยังแม่น้ำยมุนาประกาศว่าตนจะล้างบาปแก่ภูริทัตต์ บังเอิญสุโภคะที่กำลังตามหาภูริทัตต์ได้ยินเข้าก็โกรธเป็นอันมาก ใช้หางของตนพันขาพรานแล้วเหวี่ยงลงน้ำให้จมแล้วลากขึ้นข้างบนทำเช่นนั้นอยู่หลายครั้ง ฝ่ายพรานไม่เข้าใจก็ถามว่าทำไมต้องทำกับตนเช่นนี้ เมื่อพรานรู้ว่าเป็นน้องชายของภูริทัตต์ก็ขอร้องให้ปล่อยตนไป แล้วบอกแก่สุโภคะว่าตนเป็นพราหมณ์ผู้บูชาไฟจึงไม่ควรทำร้ายตน สุโภคะไม่รู้ว่าตนควรจะฆ่าหรือไม่ฆ่าพรานเนสาทดี จึงไปยังเมืองนาคเมื่อพบอริฏฐะผู้เลื่อมใสพราหมณ์ก็ยกย่องสรรเสริญพราหมณ์ว่าไม่สมควรฆ่าพราหมณ์ผู้บูชาไฟนี้ก็ยังไม่รู้ว่าตนจะทำอย่างไรดี เมื่อภูริทัตต์ได้ยินดังนั้นก็มิอยากให้ผู้ใดหลงคล้อยตามในความคิดที่ผิด ฝ่ายภูริทัตต์จึงกล่าวชี้แจงถึงความเป็นจริงว่าการบูชาไฟไม่ไดเป็นการบูชาอันสูงสุด เพราะหากเป็นเช่นนั้นจริง พวกคนเผาถ่านหรือเผาศพก็ต้องสมควรได้รับการยกย่องยิ่งกว่าพราหมณ์ ซึ่งหากการบูชาไฟเป็นสิ่งสูงสุดก็เท่ากับว่าการเผาบ้านเผาเมืองก็คงได้บุญโข และหากการบูชายัญเป็นบุญเป็นกุศลอันสูงสุดจริง ฉะนั้นพราหมณ์ก็ควรที่จะต้องเผาตัวเองเป็นเครื่องบูชาไปด้วย ทำไมพราหมณ์จึงต้องบูชาด้วยชีวิตของผู้อื่นด้วยเล่า อริฏฐะก็แย้งว่าพระพรหมเป็นผู้สร้างโลก ภูริทัตต์จึงว่าหากพรหมเป็นผู้สร้างโลก ทำไมไม่สร้างให้ผู้คนในโลกมีแต่ความสุข ทำไมไม่สร้างให้ทุกคนเกิดมาเท่าเทียมกัน และว่าพราหมณ์ต่างหากเป็นฝ่ายยกตัวเองให้สูงแล้วเหยียบย่ำคนอื่นให้ต่ำกว่าตน เมื่ออริฏฐะไม่สามารถโต้เถียงภูริทัตต์ได้ ภูริทัตต์จึงสั่งให้นำพรานเนสาทออกไปจาเมืองนาคโดยไม่ให้ทำร้าย จากนั้นจึงพานางสมุทรชามารดาตนและพี่น้องทั้งหลายกลับไปยังเมืองมนุษย์เพื่อเฝ้าพระบิดา สุดท้ายภูริทัตต์ก็ยังคงจะบำเพ็ญศีลรักษาอุโบสถตามที่ตนได้ตั้งปณิธานไว้เช่นเดิม นิทานชาดก เรื่องนี้ สอนให้รู้ว่า ความโลภนั้นเป็นสิ่งชั่วร้ายเช่นเดียวกับการเนรคุณ แต่ความอดทนย่อมประเสริฐยิ่งนักแล้ว ภูริทัตชาดกเรื่องนี้ก็จบลงด้วยประการฉะนี้ ฯ